Bedir savaşı

(1/1)

Hafize Aişe:
c- Bedir Savaşı (2/624)

Hz. Peygamber ile müşrikler arasındaki ilk savaş Bedir'de meydana gelmiştir. Hicretin 2. yılında Kureyşliler, büyük bir kervan hazırlayıp Ebû Süfyan’ın idaresinde Suriye’ye göndermişlerdi. Bin deveden oluşan ve elli bin dinar sermaye ile hazırlanan bu kervan, Kureyş tarafından sevkedilen en büyük kervanlardan biridir. Kervanın getirdiği mallar beş yüz bin dirhem tutarında idi. Hz. Peygamber kervanın geçtiğini haber alınca sahâbîleri topladı. Kervandaki malların çokluğunu, buna karşılık muhafız sayısının azlığını anlatarak bu kervanı Mekke'ye dönerken uğrayacağı Bedir’de ele geçirebileceklerini söyledi. Kendilerini sefere davet etti. Gerektiğinde müşriklerle savaş da yapılacaktı. Hem ensar, hem de muhâcirler bu sefere iştirak edeceklerini açıkladılar.

Hz. Peygamber Medine'den çıkmadan on gün önce Talha b. Ubeydullah ve Said b. Zeyd'i kervan hakkında bilgi toplamak için Suriye yoluna gönderdi. Ancak bu iki sahâbî Medine'ye Bedir savaşı esnasında ulaşabildiler.[268]

Bu arada kervanın dönüş haberini başka kaynaklardan öğrenen Hz. Peygamber, 12 Ramazan 2/9 Mart 624’te Medine’den hareket etti. Sancaktarlık görevine Mus’ab b. Umeyr, Hz. Ali ve Sa’d b. Muâz'ı tayin etti. Yaşı küçük olanları yoldan geri çevirdi. Müslüman askerlerin sayısı, yetmiş dördü muhâcir ve geri kalanı ensar olmak üzere toplam üç yüz beş idi. Orduda yetmiş deve, iki de at bulunuyordu. Üç kişiye bir deve düşüyor, bu develere de nöbetleşe biniliyordu. Hz. Peygamber, Hz. Ali ve Ebû Lübâbe bir deveye biniyorlardı. Yürüme sırası Hz. Peygamber'e geldiğinde, onun yürümesine gönülleri razı olmayarak binmesini istiyorlar ve kendilerinin yürüyeceğini belirtiyorlardı. Hz. Peygamber ise bunu kabul etmiyor ve kendisinin sevaba ihtiyacının onlardan az olmadığını bildiriyordu.[269]

Hz. Peygamber Bedir savaşına çıkarken çeşitli görev ve mazeretleri nedeniyle muhâcirlerden ve ensardan sekiz kişiyi izinli saydı. Daha sonra onlara da bu savaşa katılanlar gibi ganimetten hisse ayırdı. Yolda, o sırada henüz İslâm'ı kabul etmemiş bulunan Hazrecli Hubeyb b. İsâf (Yisâf) ve Kays b. Muharris Hz. Peygamber'e gelerek kabileleri ile birlikte bu savaşa katılmak istediklerini söylediler. Hz. Peygamber, müşriklere karşı müşriklerin yardımıyla savaşamayacaklarını belirtince her ikisi de Müslüman olup Bedir savaşına katıldılar.[270]

Hz. Peygamber, Cüheyne kabilesinden Besbes b. Amr ile Adiy b. Ebü'z-Zağbâ'yı Medine'den ayrıldıktan sonra kervan hakkında bilgi toplamak için gönderdi. Onlar da, Medine’nin 160 km. kadar güneybatısında yer alan ve Kızıldeniz sahiline 30 km. uzaklıkta bulunan Bedir kuyularına gidip, kervanın henüz buraya gelmediğini öğrendiler ve durumu Hz. Peygamber'e bildirdiler. Bedir, o dönemde Medine-Mekke yolunun Suriye kervan yoluyla birleştiği noktada bulunuyor ve kervanların ikmal yeri olarak hizmet görüyordu.

Bu arada kervanın yöneticileri Hz. Peygamber'in kervanın dönüşünü gözlediğini öğrendiler. Ebû Süfyan Suriye'den ayrıldıktan sonra Kureyş'ten yardım istemek üzere Kinâne kabilesinden Damdam b. Amr adlı şahsı yirmi dînar ücretle kiralayarak Mekke'ye gönderdi. Kendisi de, Hz. Peygamber'in Bedir kuyularına gönderdiği şahıstan sonra inceleme maksadıyla Bedir kuyularına geldiğinde takip edildiğini anlayınca, pusuya düşmemek için kervanı Bedir’e uğratmadan, Bedir'i sol tarafına alarak ve az kullanılan sâhil yolunu takip ederek Mekke'ye doğru yola devam etti.

Ebû Süfyan’ın yardım isteğinin Mekke'ye ulaşması üzerine Kureyş kabilesinin hemen bütün kollarından bin kişilik bir ordu hazırlandı. Orduda yedi yüz deve, yüz de at vardı. Atlılar zırhlı idi. Süheyl b. Amr ve Huveytıb b. Abdüluzzâ gibi zengin müşrikler, ordunun hazırlanmasında binek ve para yardımında bulundular. Müşrik ordusu Ebû Cehil’in kumandasında Mekke’den yola çıktı. Bu arada Ebû Süfyan Cuhfe'den bir haberci göndererek kervanın kurtulduğunu bildirdi ve ordunun geri dönmesini istedi. Kureyş ordusu, kervanın sahil yolunu takip edeceğini bilemediğinden, kervanın geleceği normal yolu takip ediyordu. Ebû Süfyan'dan gelen haber üzerine ordunun içinden bazıları, kervanın kurtulduğunu ve savaşa gerek kalmadığını söyleyerek geri döndüler. Geri dönenler arasında Hz. Ömer’in kabilesi Adiy ve Hz. Peygamber’in annesinin kabilesi Benî Zühre de vardı. Buna rağmen Kureyşliler hazırladıkları ordunun büyüklüğünü ve gücünü göstermek ve bir daha böyle bir duruma düşmemek için yola devam ettiler. Ebû Cehil Bedir'e kadar gidip güçlerini duyurmadan, yiyip içip eğlenmeden kesinlikle geri dönülmeyeceğini bildirdi.[271] Kureyşliler aynı zamanda Batn-ı Nahle’de öldürülen Amr b. Hadramî’nin intikamını da almak istiyorlardı.[272]

Bedir yakınında ordusuyla konaklayan Hz. Peygamber, kervan hakkında bilgi toplamak üzere Hz. Ali, Zübeyr b. Avvam, Sa’d b. Ebû Vakkâs ve Besbes b. Amr'ı Bedir kuyularına gönderdi. Kur’an-ı Kerim’de bu iki ordunun Bedir’e geldiklerinde birbirinden habersiz oldukları şöyle ifade edilmektedir: “Hatırlayın ki (Bedir savaşında) siz vâdinin yukarı kenarında (Medine tarafında) idiniz. Onlar da uzak kenarında (Mekke tarafında) idiler. Kervan da sizden daha aşağıda (deniz sahilinde) idi. Eğer (savaş için) sözleşmiş olsaydınız, sözleştiğiniz vakit hususunda ihtilâfa düşerdiniz. Fakat Allah, gerekli olan emri yerine getirmesi, helak olanın açık bir delille helâk olması, yaşayanın da açık bir delille yaşaması için böyle yaptı. Çünkü Allah, hakkıyla işitendir, bilendir”.[273]

O sırada Hz. Peygamber ve sahâbîler Kureyş ordusunun Mekke’den çıkıp Bedir’e geldiğini henüz bilmiyorlardı. Zübeyr b. Avvam ve arkadaşları Bedir’e yakın bir yerde konaklayan Kureyşlilerin Bedir kuyusuna su almak için gönderdikleri kölelerden birkaç tanesini yakalayarak Hz. Peygamber’in huzuruna getirdiler. Hz. Peygamber o esnada namaz kılıyordu. Bu arada köleleri getirenler onları sorguya çekmeye başladılar ve kim olduklarını sordular. Köleler Kureyş ordusundan olduklarını açıklayınca onları dövmeye başladılar. Çünkü bu haber hoşlarına gitmemişti. Dayaktan canları yanan köleler bu kez ifade değiştirerek Ebû Süfyan'ın kervanından olduklarını söylediler. Bu arada namazını tamamlayan Hz. Peygamber sahâbîlere "Siz onları doğru söyleyince dövüyorsunuz, yalan söylediklerinde ise bırakıyorsunuz"! diyerek sorgulama metotlarını eleştirdi. Sonra Kureyş ordusunun bulunduğu yer hakkında kölelerden bilgi aldı. Ordunun kaç kişiden ibaret olduğunu sorunca bilmediklerini söylediler. Bunun üzerine yiyecek ihtiyacını karşılamak için günde kaç deve kestiklerini sordu. Bir gün dokuz, ertesi gün on deve kestiklerini öğrenince ordunun asker sayısının dokuz yüz ilâ bin arasında olduğunu tahmin etti. Mekke'nin ileri gelenlerinden orduda kimlerin yer aldığını öğrendi.[274] Hz. Peygamber bunun yanında Adiy ve Zühre kabilesi mensuplarının müşrik ordusunu terkederek Mekke'ye geri döndüklerini de kölelerden öğrendi. Ammâr b. Yâsir ile Abdullah b. Mes’ud’u esirlerin söylediklerini yerinde incelemek üzere görevlendirdi. Bu ikisi, sabaha karşı Kureyş karargâhında büyük bir karışıklık yaşandığı haberini getirdiler. Çünkü Kureyşliler, karargâhlarına dönen diğer kölelerden Müslümanların Bedir civarında bulunduğunu öğrenince büyük bir heyecana kapılmışlar, baskına uğramamak için de tedbir almaya başlamışlardı.

Hz. Peygamber, Bedir'de savaşmaya karar vermeden önce, muhâcirlerin ve ensarın görüşlerini öğrenmek istedi. Muhacirlerden Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer ve ensardan da Sa'd b. Muaz söz alarak konuştular. Hz. Ömer, Kureyş ordusunun karşılanması yönünde görüş beyan ederek şöyle konuştu: "Yâ Resûlallah! Vallahi İşte Kureyş ve onun gücü! Onlar şimdiye dek zelil olmadılar, aziz oldular, kâfir oldular, iman etmediler. Allah'a andolsun ki onlar güçlerini asla teslim etmeyecekler ve seninle savaşacaklardır! Hazırlan"! Ensardan söz alan Sa'd b. Muaz, daha önce kendisine iman edip desteklemeye söz verdiklerini, o nedenle düşmana karşı koymaktan çekinmeyeceklerini belirtti.

17 Ramazan 2/14 Mart 624 Cuma sabahı erken saatlerde her iki ordu Bedir’e doğru yola çıktı. İslâm ordusu kuyulara müşriklerden daha önce ulaştı. Peygamberimiz başlangıçta Medine tarafına en yakın ve düşmana da en uzak olan kuyunun çevresine yerleşti. Sahâbeden Hubâb b. Münzir buraya yerleşilmesini uygun bulmadı ve Hz. Peygamber'e bu kararının vahye dayanıp dayanmadığını sordu. Peygamberimiz bunun kendi görüşü olduğunu söyleyince düşmana en yakın kuyunun yanına yerleşilmesini ve diğer kuyuların kapatılmasını teklif etti. Peygamberimiz bu görüşü uygun buldu ve Hubâb'ın işaret ettiği kuyunun çevresine yerleşerek diğer kuyuları kumla kapattırdı.[275] Ancak, daha sonra, açık bırakılan kuyudan müşriklerin su almalarına izin verdi.[276]

Bu arada Huzeyfe b. Yemân ile babası İslâm ordusunda yer almak üzere Hz. Peygamber'in yanına gelirken müşrikler tarafından yakalandılar. Ancak Peygamber'e katılmayacaklarına dair söz vermeleri üzerine serbest bırakıldılar. Daha sonra Hz. Peygamber'in yanına gelerek başlarından geçeni anlattılar. Peygamberimiz onlara verdikleri sözde durmalarını, savaşa katılmamalarını ve Medine'ye dönmelerini söyledi.[277] Hz. Peygamber'in en güç anında ve askere ihtiyacı olduğu bir zamanda bile Müslümanlardan, müşriklere verdikleri sözde durmalarını istemesi onun doğruluğa ve ahde vefaya verdiği önemi ortaya koymaktadır.

Hz. Peygamber düşman ordusu geldikten sonra ve savaşmadan önce câhiliye devrinde de Kureyş'in elçilik görevini yürüten Hz. Ömer’i müşrik ordusuna göndererek barış ve güvenlik içinde Mekke'ye dönebileceklerini bildirdi ve savaş yapılmamasını teklif etti. Müşrik ordusunda yer alan Hakîm b. Hizâm, bu teklifin kabul edilmesini istedi; ancak Ebû Cehil bunu kabul etmeyip savaşmakta ısrar etti.[278] Hz. Peygamber’in bu tutumu, savaş meydanında bile barış politikası takip ettiğini göstermektedir.

Hz. Peygamber savaştan bir önceki geceyi Allah’a ibadet ve dua ile geçirdi. Sa’d b. Muaz savaş alanına yakın bir yerde kendisi için bir çardak yaptı ve kapısında nöbet tuttu. Hz. Peygamber orduyu savaş nizamına koyduktan sonra Hz. Ebû Bekir'le birlikte çadırın içine çekildi ve Allah’a şöyle dua etti: “Yâ Rabbi! İşte Kureyş! Kibir ve gururla geldi. Sana meydan okuyor. Peygamberini yalanlıyor. Yâ Rabbi! Peygamberlere yardım sözünü, bana da özel olarak zafer va’dini yerine getirmeni senden istiyorum. Allahım! Eğer sen şu bir avuç Müslümanı helâk edersen sana ibadet eden bulunmayacaktır”. Hz. Ebû Bekir “Bu kadar istek yeter Yâ Resûlallah! Allah va’dettiği zaferi yakında sana ihsan edecektir” dedi.[279]

Bu arada her Müslüman asker, bulunduğu yere taş yığdı. Bu taşlar savunma savaşı yapacak olan Müslümanlar için faydalı birer malzeme teşkil etmiştir. Müşrikler ise saldırı metoduna giriştiklerinden, karşı tarafa atmak için bir veya iki taştan fazlasını yanlarında gezdiremezlerdi.

Arap geleneğine göre savaş mübareze (teke tek vuruşma) şeklinde başladı. Müşrik ordusundan Esved b. Abdülesed, İslâm ordusundan da Hz. Hamza ortaya çıkıp döğüştüler. Hz. Hamza rakibini öldürdü. Bunun üzerine Kureyşlilerden Utbe b. Rebîa, kardeşi Şeybe ve Velîd b. Utbe ortaya atıldılar. Bunların karşısına ensardan üç kişi çıktı. Fakat müşrikler kendilerine denk kabul etmedikleri için onlarla vuruşmayacaklarını, karşılarına kendilerine denk kimselerin çıkmasını istediler. Bunun üzerine Hz. Peygamber'in emriyle Hz. Hamza, Hz. Ali ve Ubeyde b. Hâris meydana çıktı. Hz. Hamza Utbe'yi, Hz. Ali Velîd'i, Ubeyde b. Hâris de Şeybe'yi öldürdü. Teke tek vuruşmalardan sonra başlayan ve dört veya beş saat süren savaş, ikindiye doğru İslâm ordusunun kesin zaferiyle sonuçlandı. Savaşta müşrik ordusundan başta Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef, Utbe b. Rabîa, Şeybe b. Rabîa ve Ebû Süfyan’ın oğlu Hanzala gibi ileri gelen İslâm düşmanları olmak üzere toplam yetmiş kişi öldü; bir o kadar sayıda asker de esir alındı. Müslümanlar, altısı muhâcirlerden, sekizi de ensardan olmak üzere toplam on dört şehit verdiler.[280] Hz. Peygamber şehitlerin cenaze namazını kılarak onları defnettirdi. Müşrik ölülerini de gömdürdü. Düşman ölülerine her türlü tecâvüz ve parçalama hareketlerini yasakladı.

Peygamberimiz savaş sırasında Benî Hâşim'den ve diğer kabilelerden bazı kimselerin ve özellikle amcası Abbas'ın zorla çıkarıldığını belirterek öldürülmemelerini istemişti. İslâm ordusu içinde yer alan Ebû Huzeyfe b. Utbe bunu duyunca "Babalarımızı, oğullarımızı, kardeşlerimizi öldüreceğiz, fakat Abbas'ı öldürmeyeceğiz öyle mi? Allah'a yemin ederim ki ona rastlarsam boynunu vuracağım" dedi. Bu söz Hz. Peygamber'in kulağına gittiğinde ona bu sözü söyleyip söylemediğini sordu. Ebû Huzeyfe babasının, amcasının ve kardeşinin öldürüldüğünü görünce dayanamayıp bu sözü sarfettiğini belirtti. Bunun üzerine Hz. Peygamber "Senin baban, amcan ve kardeşin bizimle savaşmakta ciddi idiler. Kimsenin zorlaması olmadan gönüllü olarak savaşa çıktılar. Ancak Hâşimoğulları zorla çıkarıldılar" buyurdu. Nitekim Kureyş ordusu Mekke'den çıktığında Benî Hâşim orduya katılmayıp Mekke'de kalmış ve bu durum başlangıçta kimsenin dikkatini çekmemişti. Ordu Mekke'ye bir konak mesafede istirahate çekildiği esnada Ebû Cehil'in bunu hatırlayarak "Ey Kureyş! Ne yaptığınızın farkında mısınız? Benî Hâşim'i Mekke'de bıraktınız. Şayet Muhammed zafer kazanırsa onlar da kazanmış olur. Eğer siz galibiyet elde ederseniz onlar Mekke'de çoluk çocuğunuzdan intikam alırlar. Onları Mekke'de bırakmayıp beraberinizde götürünüz" diyerek arkadaşlarını ikaz etmiştir. Bunun üzerine geri dönerek Abbas, Nevfel, Tâlib ve Akîl'i almışlar ve zorla götürmüşlerdir. Bu yetmiyormuş gibi yolda Hâşimoğullarına şu sözlerle çıkışmışlardır: "Ey Hâşimoğulları! Siz bizimle çıkıyorsunuz ama, gönlünüz Muhammed'le birliktedir. Bunu çok iyi biliyoruz". Bu söz üzerine Ebû Tâlib'in oğlu Tâlib, Mekke'ye geri dönmüştür.[281] Geri kalan Hâşimoğullarının Hz. Muhammed (s.a.s.)'in safına geçmelerinden korktukları için de onları ve haliflerini bir çadırda toplamışlar ve başlarına nöbetçi dikmişlerdir.[282]

Hz. Peygamber'in Benî Hâşim'in öldürülmemesini istemesinden onun kabilecilik yaptığı ve sadece kendi kabilesi için bunu emrettiği sonucu çıkarılmamalıdır. Nitekim Ebû Leheb dışında Benî Hâşim mensupları Müslüman olanlar ve olmayanlar Mekke döneminde onu desteklemişler, kendisine yardımcı olmuşlar ve üç yıl müşriklerin uyguladığı boykota birlikte katlanmışlardır. Abbas ise hâlâ yeğenine desteğini sürdürüyordu. Üstelik Hz. Peygamber Bedir savaşında sadece Benî Hâşim'in değil, diğer kabilelere mensup olup da minnet duyduğu bazı kimselerin de öldürülmemesini istemiştir. Bunlar arasında, boykotu kırma konusunda yardımı dokunan Ebü'l-Bahterî de vardır. Savaş esnasında Mücezzir b. Ziyad adlı sahâbî Ebü'l-Bahterî ile karşılaşmış, Mücezzir ona Hz. Peygamber'in emrini hatırlatarak teslim olmasını istemiştir. Ebü'l-Bahterî bir arkadaşına da eman verilmesi halinde teslim olacağını söylemiş, fakat Mücezzir onun bu isteğini kabul etmemiştir. Bunun üzerine Ebü'l-Bahterî, yaşama isteği uğruna arkadaşını ölüme terkettiği için Kureyş kadınlarının kendisini ayıplayacaklarından endişe ederek savaşmaya devam etmiş ve öldürülmüştür.[283] Ayrıca Peygamberimiz Zem'a b. Esved ve Hâris b. Âmir'in öldürülmesini de yasaklamıştır. Fakat bu ikisi, bilmeden öldürülmüşlerdir.

Esirlere uygulanan muameleye gelince, Hz. Peygamber her şeyden önce esirlere iyi davranılmasını emretmiştir. Onlardan sadece ikisini, Ukbe b. Ebû Muayt ile Nadr b. Hâris’i, vaktiyle kendisine ve Müslümanlara yaptıkları ağır işkencelere karşılık olarak ölüme mahkum etmiştir. Diğer esirlere yapılacak muamele konusunda sahâbîlerin görüşlerine başvurmuştur. Hz. Ömer ve Sa’d b. Muâz gibi bazı sahâbîler bunların en yakın akrabaları tarafından öldürülmesini teklif etmişler, Hz. Ebû Bekir ise fidye karşılığında serbest bırakılmalarını önermiştir. Hz. Peygamber, Hz. Ebû Bekir’in görüşünü benimseyerek esirlerin malî durumlarına göre bin ilâ dört bin dirhem fidye ödemelerini şart koşmuştur. Esirler arasında Hz. Peygamber’in amcası Abbas, diğer amcalarının oğulları Akîl ve Nevfel de bulunuyordu. Fidye ödenmesi konusunda bunlara herhangi bir ayrıcalık tanınmamıştır. Bazı esirlerin karşılıksız olarak, okur-yazar olanların ise on Müslümana okuma yazma öğretmeleri şartıyla serbest bırakılmalarına karar verilmiştir.[284]

Hz. Peygamber'in damadı Ebü'l-As da esirler arasında bulunuyordu. Zeyneb, kocasının fidyesi olarak bir miktar malla birlikte, evlenirken annesinin kendisine taktığı gerdanlığı gönderdi. Hz. Peygamber gerdanlığı görünce duygulandı; sahâbenin de görüşünü alarak gerdanlığın Zeyneb'e iade edilmesini ve Ebü'l-As'ın serbest bırakılmasını emretti.[285] Fakat damadından da kızını Medine'ye göndermesini istedi. Ebü'l-As sözünde durarak hanımını Medine'ye gönderdi. Hz. Peygamber damadının bu davranışını takdir etti.

Esirler arasında yer alan Ebû Azze, fakir ve beş kızı olduğunu söyleyerek onların hatırına serbest bırakılmasını istedi. Hz. Peygamber de, Müslümanlara karşı bir daha savaşmayacağına ve kendisinin aleyhinde konuşmayacağına dair söz alarak onu fidyesiz olarak serbest bıraktı.[286]

Esirler arasında Kureyş'in hatiplerinden Süheyl b. Amr da yer alıyordu. O, bacağından bir okla vurulmuş; yaralı halde kaçmaya teşebbüs etmiş, fakat yakalanmıştı. Süheyl'in kaçması üzerine Hz. Peygamber onu yakalayanın öldürmesini emretmiş; ancak daha sonra kendisi yakalamış, fakat öldürmemiştir.[287] Hz. Ömer, Süheyl b. Amr için "Yâ Resûlallah! Onun ön dişlerini sökeyim de bir daha senin aleyhinde konuşmaya kalkmasın" şeklinde bir teklifte bulundu. Fakat Peygamberimiz buna razı olmadı. "Ben dişlerini söktürerek ona işkence yapamam. Allah da beni, peygamber olduğum halde dahi, aynı azaba uğratır" şeklinde cevap verdi ve devam etti: "Onun, senin beğeneceğin bir davranışta bulunması da umulur".[288] Hz. Peygamber'in Süheyl'e karşı bu davranışı; esirlere iyi muamele yapması, işkenceye müsade etmemesi, düşmanını bile İslâm'a kazanmayı ve yeri geldiğinde ondan istifade etmeyi hedeflemesi gibi ömrü boyunca sürdürdüğü politikanın çok güzel bir örneğini teşkil etmektedir.

Ebû Süfyan'ın oğlu Amr da esirler arasında bulunuyordu. Onu Ali b. Ebû Tâlib esir almış, fakat Hz. Peygamber'in hissesine düşmüştü. Müşrikler Mekke'de esirlerin kurtarılması için fidye tedarikine başladıklarında Ebû Süfyan'a da oğlu Amr'ın fidyesini ödeyerek kurtarmasını teklif ettiler. Ancak Ebû Süfyan bunu kabul etmedi. "Oğlum Hanzala öldürüldü; Amr için de para vereceğim öyle mi? Canımdan oldum, bir de malımdan mı olayım? Bunu asla yapmayacağım. Muhammed oğlumu gönderinceye kadar elinde bir yıl kalsa dahi para ödemem. Bunu ödeyemeyecek durumda değilim. Sizi ödemekte güçlüğe düşürecek bir uygulamanın bana da size de isabet etmesine ve Amr'ın da bu konuda örnek olmasına razı olmam" diyerek fidye vermeyi reddetti. Bu arada Ebû Süfyan başka yollar aramaya başladı.Tam bu sırada Medine'den umre maksadıyla Mekke'ye gelen Sa'd b. Numan ile Münzir b. Amr'ı yakalayıp oğluna karşılık esir etmeyi planladı. Münzir kaçmayı başardı; fakat Sa'd esir alınarak hapse atıldı. Halbuki Mekkeliler umre için gelene dokunmazlardı. Hapise atılan sahâbînin yakınları Hz. Peygamber'e gelerek Ebû Süfyan'ın oğlunun Sa'd'a mukabil salıverilmesini istediler. Hz. Peygamber onların bu isteğini yerine getirerek Amr'ı serbest bıraktı. Bunun üzerine Ebû Süfyan da Sa'd'ı serbest bıraktı.[289] Bu olaydaki tutumundan Hz. Peygamber'in arkadaşlarına düşkünlüğünü, onların hapiste yatmasına ve işkence çekmesine asla gönlünün razı olmadığını, bir sahâbîyi Ebû Süfyan'dan alacağı dört bin dirheme kesinlikle değişmediğini göstermektedir.

Sahâbenin, Hz. Peygamber'in tavsiyesine uyarak esirlere iyi davrandığına dair kaynaklarımızda geniş bilgiler yer almaktadır. Sözgelimi onlar, yanlarında bulunan az miktardaki ekmeği esirlere yediriyor, kendileri hurma ile yetiniyorlardı. Hatta ellerinde bulunan küçük bir ekmek parçasını bile esirlere veriyorlardı. Muhtemelen yaralı ve yürüyemeyecek derecede halsiz olan esirleri develere bindiriyorlar, kendileri de yaya yürüyorlardı.[290]

Peygamberimiz esirlerin can güvenliğini sağlamak için de gerekli tedbirleri almıştır. Yakınları şehit düşen gazilerin heyecana kapılarak esirlere herhangi bir zarar vermelerini önlemek için yaptığı bir duyuru şöyledir: "Sa'd b. Ebî Vakkas'a kardeşi Umeyr'in şehit olduğunu haber vermeyin! Yoksa elinizdeki esirlerin hepsini öldürür"![291] Bu davranışıyla Peygamberimiz, esirleri koruduğu gibi, bir gazinin, öfkesine yenilerek ve ortadan kaldırılmaya çalışılan intikam duygusuna kapılarak yeni bir huzursuzluğa yol açabilecek harekette bulunmasını da önlemiştir.

Medine'ye dönerken bütün ganimetler bir araya toplanarak savaşa katılanlar arasında eşit şekilde bölüştürüldü.[292] Daha sonra savaş ganimetleriyle ilgili ayrıntılı hükümler içeren âyet-i kerîme nâzil oldu. Buna göre ganimetin beşte biri Allah’a, Resûlü’ne, onun akrabasına, yetimlere, yoksullara ve yolda kalmışlara aittir.[293] Hz. Peygamber bu âyetin hükümlerini ilk defa aynı yıl Benî Kaynukâ' Yahudilerinden elde edilen ganimetlere uyguladı. Buna karşılık, Bedir ganimetlerinin ganimet âyetine göre dağıtıldığını kaydeden İslâm tarihçileri de vardır.

Hz. Peygamber, Ebû Cehil'in devesini başkomutan hakkı (safiy) olarak kendisi aldı ve diğer develerinin arasına kattı. Bu deveye biner, gazvelere çıkardı. Hudeybiye seferine çıkarken kurbanlıkları arasında onu da götürdü. Müşrikler onu yüz deve karşılığında istediler. Ancak Hz. Peygamber "Şayet kurbanlıklar arasına katmasaydık kabul ederdik" dedi.[294]

Hz. Peygamber, Zeyd b. Hârise ve Abdullah b. Revâha’yı Bedir zaferini haber vermek üzere Medine'ye gönderdi. Zeyd b. Hârise şehre ulaştığında Hz. Peygamber'in kızı Rukıye vefat etmiş ve yeni defnedilmişti. Hz. Peygamber de ramazanın sonunda veya şevvalin başında ordusuyla birlikte Medine'ye döndü. Medine'de kalan Müslümanlar Hz. Peygamber'i ve mücahitleri karşılayarak kutladılar. Seleme b. Selâme adlı sahâbî "Bizi ne için kutluyorsunuz? Allah'a andolsun ki biz, bağlanmış develer gibi saçları dökülmüş ihtiyarlarla karşılaştık ve onları boğazladık" şeklinde yersiz sözler sarfetti. Peygamberimiz bu sözler karşısında tebessüm etti; ona Kureyş müşriklerini ve dolayısıyla Müslümanların başarısını küçümsememesi yolunda şu sözü söyledi: “Kardeşim! Onlar eşrâf ve reislerdir”.[295] Bu arada Hz. Peygamber'in sadece kervanla karşılaşacağını zanneden ve bu yüzden onunla birlikte çıkmayan bazı sahâbîler gelerek üzüntülerini beyan ettiler. Üseyd b. Hudayr bunlardan biriydi. Hz. Peygamber'in huzuruna çıkarak elde ettiği zaferden dolayı kendisini kutladı. Yemin ederek, düşmanla karşılaşacağını tahmin etmediği için çıkmadığını söyledi. Hz. Peygamber de "Doğru söylüyorsun" buyurdu.[296] Bu olaydan hareketle Hz. Peygamber'in, samimiyetine güvendiği ve iyi niyetine inandığı kimseleri sorgulamaktan ve onlar hakkında yanlış kanaat beslemekten kaçındığını söyleyebiliriz.

Kur’an-ı Kerim’de Müslümanların Bedir Savaşı'nda meleklerin yardımıyla desteklendiği ve Allah’ın kendilerine yardım ettiği açıkça belirtilmektedir. Âl-i İmrân Sûresi’nin bu konuyla ilgili âyetlerinin meâli şöyledir: “Andolsun ki sizler güçsüz olduğunuz halde Allah Bedir’de size yardım etmişti. Öyle ise Allah’tan sakının ki O’na şükretmiş olasınız. O zaman sen mü’minlere şöyle diyordun: İndirilen üç bin melekle Rabbinizin sizi takviye etmesi, sizin için yeterli değil midir”?[297] Aynı şekilde Enfâl Sûresi'nde Allah’ın Bedir’de Müslümanlara yardım ettiği ve mücâhidleri meleklerle desteklediği zikredilmektedir.[298] Bakara, Âl-i İmran ve Enfâl sûrelerinde bunlardan başka Bedir Gazvesi'nden bahseden daha pek çok âyet-i kerîme mevcuttur. Kur'an-ı Kerim'de bu savaştan ayırdetme günü (Yevme'l-Furkân) ve iki topluluğun karşı karşıya geldiği gün (Yevme'l-Teka'l-Cem'ân) diye bahsedilmektedir.[299] Müslümanların kervana karşı çıktıkları,[300] Allah'ın iki topluluktan (kervan veya ordu) birini Müslümanlara va'dettiği,[301] Müslümanların ayak bastıkları yeri kuvvetlendirmek için yağmur yağdırdığı ve daha başka yardımlarda bulunduğu[302] bildirilmektedir. Nitekim Bedir Gazvesi'nin cereyan ettiği gün yağmur yağmış, müşriklerin ordugâhının bulunduğu alan bataklık haline gelmiştir. Buna karşılık tozlu olan İslâm ordusunun bulunduğu alan ise yağmur suyuyla sertleşmiş ve bu da Müslümanlara güç vermiştir.[303] Bazı âyet-i kerîmelerde Hz. Peygamber'in, Müslümanların ve ayrıca müşriklerin ve münafıkların psikolojik durumları hakkında bilgiler mevcuttur.[304] Ayrıca esirler,[305] ganimetler ve bunların taksimi[306] konusunda Müslümanların uygulamaları gereken hükümler bildirilmektedir. Karşı karşıya gelen iki topluluktan birinin Allah yolunda, diğerinin ise inkarcı bir topluluk olduğu vurgulanmaktadır.[307] Allah Teâlâ’nın, Müslümanlara yardım etmesine karşılık, İslâm'a karşı ısrarlı bir direniş gösteren Mekke müşriklerinin cezalandırıldığı anlaşılmaktadır. Kur'an-ı Kerim'de geçen “Batşe-i Kubrâ” (şiddetli yakalayış)[308] tabiriyle Bedir savaşının kasdedildiği kabul edilmektedir. Şüphesiz bu ayetlerde bildirilen olağan dışı durumları müşrikleri ilzam etmek için birer mucize olarak değil, Allah'ın Müslümanlara yardımı olarak telakki etmek gerekir.[309]

Bedir Gazvesi'nde, birbiriyle yakın akraba olan pek çok kişi karşı karşıya gelmişti. Hz. Hamza ile kardeşi Abbas, Hz. Ebû Bekir ile oğlu Abdurrahman, Mus’ab b. Umeyr ile kardeşi Ebû Aziz, Ebû Huzeyfe ile Utbe b. Rebîa muhalif saflarda yer alanlardan birkaçıdır. Böylece farklı inançlara sahip babalarla oğullar, kardeşler, amcalar, dayılar yeğenler farklı saflarda yer almışlardı. Fakat Hz. Peygamber babalarıyla savaşmak isteyen oğullara ve oğullarıyla çarpışmak isteyen babalara imkan ölçüsünde engel olmuştur. Mesela oğluna karşı çıkmak isteyen Ebû Bekir'e ve babasına karşı çıkmak isteyen Ebû Huzeyfe'ye mübareze için müsade etmemiştir.

Bedir Gazvesi, Hz. Peygamber’in savaş taktiğini ortaya koyması bakımından önemlidir. Sözgelimi Hz. Peygamber İslâm ordusunu o şekilde yerleştirmişti ki, güneş ışıkları ordunun gözünü kamaştırmıyordu. Düşman askeri için, bunun tersi söz konusuydu. Savaş taktiği dışındaki uygulamalar da Müslümanlar için bir kaynak teşkil etmiştir. O zaman üniforma olmadığı için Hz. Peygamber, muhacirler, Evs ve Hazrec için ayrı ayrı parola tespit etmiştir. Bu zafer aynı zamanda savaş esirlerine ve yaralılara uygulanan muamele açısından da önem arzetmektedir.

Bedir zaferi, başta Medine olmak üzere bütün Arap Yarımadası'nda ve hatta yarımada dışında Müslümanların itibarının artmasına vesile olmuştur. Arabistan'da büyük üne sahip olan Mekkelilerin bu savaşta yenilmesi, tüm gözleri onları mağlup eden kimseye çevirmiştir.[310] Öyle ki, olayın etkisi Arap Yarımadası'nın dışına da taşmış, Müslümanların galibiyetini öğrenen Habeşistan Necâşîsi son derece sevinmiştir.[311] Ancak Yahudiler, Bedir Gazvesi'nden önce tarafsız kalmaya söz vermişken, Bedir zaferinden sonra Müslümanların başarısını kıskanmaya başlamışlardır. Ka'b b. Eşref üzüntüsünden "Yerin altı üstünden iyidir" demiştir.

Bedir Savaşı ile birlikte İslâm tarihi literatürüne “Ehl-i Bedir (Bedir Ehli)” kavramı girmiştir. Kur’an-ı Kerim’de[312] ve Hz. Peygamber’in hadislerinde[313] Ehl-i Bedir’den övgü ile söz edilmiştir. Hadislerde Ehl-i Bedir’in Müslümanların en faziletlileri oldukları zikredilmiştir.

Bedir Savaşı'nın en önemli sonuçlarından birisi de Uhud savaşına sebep olmasıdır. Mekke müşrikleri yenilgi haberini alınca büyük üzüntüye kapıldılar. Ebû Cehil’in yerine Ebû Süfyan’ı başkanlığa getirerek, hep birlikte Müslümanlardan intikam almak için yemin ettiler ve derhal faaliyete başladılar.

268. Vâkıdî, I, 19; Taberî, II, 478; Makrîzî, I, 62.

269. İbn Sa'd, II, 21; İbn Hanbel, I, 411; İbn Seyyidinnâs, I, 384.

270. Vâkıdî, I, 47; İbn Hanbel, III, 454.

271. Vâkıdî, I, 43-44; İbn Hişâm, I, 618-619.

272. Bk. Vâkıdî, I, 63 vd.

273. Enfâl Sûresi 42.

274. Vâkıdî, I, 52-53; İbn Hişâm, I, 616-617; Taberî, II, 423, 436-437; İbn Abdilber, Dürer, s. 104; Makrîzî, s. 77.

275. Vâkıdî, I, 53-54; İbn Hişâm, I, 620; Belâzürî, I, 293; Taberî, II, 440; İbn Abdilber, Dürer, s. 105.

276. Vâkıdî, I, 61; Taberî, II, 441.

277. İbn Hanbel, V, 395.

278. Vâkıdî, I, 61; Belâzürî, I, 292; Makrîzî, s. 82.

279. Vâkıdî, I, 59, 67, 81; İbn Hişâm, I, 627; Taberî, II,447.

280. İbn Sa'd, II, 17.

281. İbn Hişâm, I, 619.

282. İbn Sa'd, IV, 9-11.

283. İrfan Aycan, "Ebü'l-Bahterî", DİA, X, 296.

284. İbn Sa'd, II, 22, 26.

285. İbn Hişâm, I, 652-653; Taberî, II, 468.

286. Vâkıdî, I, 110-111; İbn Hişâm, I, 660.

287. Vâkıdî, I, 105, 117.

288. Vâkıdî, I, 107; İbn Hişâm, I, 649; Süheyl b. Amr Mekke'nin fethinde müslüman olur. Hz. Peygamber'in vefatından sonra, ridde hareketleri meydana geldiği esnada Mekke halkı irtidat etmemekle birlikte şehirde bir iç karışıklık ortaya çıkar. Hatta Mekke valisi Attâb b. Esîd bile korkup saklanır. Bu sırada Süheyl b. Amr bir konuşma yaparak halkı yatıştırır. O, şunları söyler: " Ben biliyorum ki bu din, güneşin doğması ve batması devam ettiği sürece pâyidar olacaktır. Aranızdan çıkan bu kişi-Ebû Süfyan b. Harb-sizi aldatmasın. Benim bildiğim bu meseleyi o da bilir. Ancak Benî Hâşim'e olan kıskançlığı onun kalbini mühürlemiştir. Ben Kureyş'in karada ve denizde en çok ulaşım vasıtaları bulunanıyım. Emîrinize boyun eğiniz. Zekatlarınızı ona veriniz...". Süheyl'in bu sözleri kulağına gittiğinde Hz. Ömer, onun hakkında Hz. Peygamber'in kendisine söylediği sözleri hatırlar ve "Ben şehadet ederim ki sen Allah'ın Resûlü'sün" demekten kendini alamaz.

289. Vâkıdî, I, 139; İbn Hişâm, I, 650; Zübeyrî, 126-127; Taberî, II, 466-467.

290. Vâkıdî, I, 119; Taberî, I, 461.

291. Vâkıdî, I, 106.

292. Vâkıdî, I, 99; Taberî, II, 458-459.

293. Enfâl Sûresi 41.

294. Vâkıdî, I, 103.

295. İbn Hişâm, I643-644.

296. Vâkıdî, I, 117.

297. Âl-i İmrân Sûresi 123-124.

298. Enfâl Sûresi 9-12,17; Bu konudaki rivayetler için bk. Vâkıdî, I, 78-79; İbn Hişâm, I, 633-634.

299. Âl-i İmrân 41.

300. Âl-i İmrân 5.

301. Âl-i İmrân Sûresi 8.

302. Âl-i İmrân Sûresi 11, 17.

303. Vâkıdî, I, 53; İbn Sa'd, II, 15; Taberî, II, 439; Makrîzî, s. 78.

304. Sırasıyla bk.: Âl-i İmrân Sûresi 43, 44, 47, 49.

305. Âl-i İmrân, 67-68, 70-71.

306. Âl-i İmrân 41, 69.

307. Âl-i İmrân 13.

308. Duhân Sûresi 161; İbn Sa'd, II, 17.

309. Bedir savaşının Kur'an-ı Kerim'e yansıması için bk. Vâkıdî, I, 131-138; İbn Hişâm, I, 666-677; Makrîzî, s. 60-61; Ömer Özsoy-İlhami Güler, Konularına göre Kur'an,Ankara 1996, s. 666-672

310. Frantz Buhl, "Muhammed", İA, VIII, 464.

311. Vâkıdî, I, 120-121.

312. Âl-i İmrân Sûresi 123.

313. Buhârî, V, 9. Hz. Ömer hilafeti döneminde tertiplediği dîvanda Bedir Ehli’ne öncelik tanımıştır. Ünlü Tabakât müellifi İbn Sa’d (ö. 230/ 844) eserinde Bedir Ehli’ne özel bölüm ayırmıştır. İbn Sa’d’a göre fazilet bakımından beş gruba ayrılan sahâbîlerin ilk tabakasını Bedir Ehli oluşturur.

Navigasyon

[0] Mesajlar

TinyPortal v1.0 beta 4 © Bloc